Αλεξάνδρα Δεληγιώργη

“Χρειάζεται όχι μόνο να δούμε, αλλά και να σκεφθούμε το έργο για να καταλάβουμε ποια νοήματα μας μεταδίδει και γιατί μας συγκλονίζει”.

 

Συνέντευξη στον Δημήτρη Λάμπρου.

Πότε ήλθατε για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο του Νικόλα Καλαμάρη/ Κάλα;

Γνώρισα τον Νικόλα Καλαμάρη/ Κάλα από τα ποιήματα του («Οδός Νικήτα Ράντου», 1977 και «Γραφή και φώς», 1983) και από τα κείμενα ποιητικής και αισθητικής που έγραψε στην δεκαετία 1927-1937 και  επιμελήθηκε την έκδοσή τους, το 1983 ο ιστορικός και κριτικός της λογοτεχνίας Αλέκος Αργυρίου. Κρίσιμη στάθηκε για το ενδιαφέρον μου για τον Νικόλα Κάλα και η οργισμένη αντίδρασή του, σε τηλεοπτική εκπομπή, για την μονόπλευρη αντίληψη περί ελληνισμού που μας άφησαν κληρονομιά εκπρόσωποι της γενιάς του ’30 που έφτιαξαν ένα κανονιστικό και ρυθμιστικό πλαίσι των λογοτεχνικών μας πραγμάτων σε  ισχύ, για πολλές δεκαετίες, μέχρι και σήμερα. Με τον θάνατο του Κάλα το 1988, δημοσίευσα στο περιοδικό «ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ» μια βιβλιοκρισία για το βιβλίο του «Εστίες πυρκαϊάς» που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1938, ειρωνικά γιατί γινόταν με καθυστέρηση μισού αιώνα, παρά το γεγονός ότι με αυτό το βιβλίο ο Κάλας αναγνωρίσθηκε από τον Μπρετόν ως από τους πιο σημαντικούς  Ευρωπαίους  διανοούμενους του μεσοπολέμου. Ο αξέχαστος ποιητής Δημήτρης Αρμάος, επιμελητής των εκδόσεων Gutenberg, που έτυχε να διαβάσει την βιβλιοκρισία, ενδιαφέρθηκε για τη μετάφραση και την έκδοση του βιβλίου, με μια δική μου εισαγωγή. Τότε, αναζήτησα τα κείμενα που εξέδωσε ο Κάλας στις αμερικάνικες βιβλιοθήκες. Εκείνο τον καιρό, ετοίμαζα μια μελέτη για τον Μοντερνισμό στην σύγχρονη φιλοσοφία και σχεδίαζα να συμπεριλάβω σ΄αυτή ένα ξεχωριστό κεφάλαιο σχετικό με τον αισθητικό μοντερνισμό του Ν. Κάλα. Τελικά, η μελέτη μου για τον φιλοσοφικό Μοντερνισμό εκδόθηκε χωρίς αυτό το κεφάλαιο, γιατί την ίδια χρονιά,  εξέδωσα το δοκίμιο «Άνοστον ήμαρ. Οδοιπορικό της σκέψης του Νικόλα Κάλας», με σκέψεις, συσχετίσεις κι ερμηνευτικά σχόλια που έκανα διαβάζοντας τα θεωρητικά και κριτικά κείμενα του Ν. Κάλα. Στο πρόσωπο του Ν.Κάλα, ανακάλυψα μιαν αδελφή-ψυχή, έστω και μετά τον θάνατό του, που αντί να με πηγαίνει πίσω, πλούτιζε την σχέση μου με το παρόν, μια και ο Ν. Κάλας προπορευόταν για τα κεκτημένα και πεπραγμένα της τότε ελληνικής διανόησης. Γι’ αυτό ίσως και η καθυστέρηση  της πρόσληψής του όπως και η σιωπή που επεφύλαξαν τα ελληνικά γράμματα στις Εστίες πυρκαϊάς, το 1938. Δε νομίζω ότι υπήρχαν ακόμη τότε συγγραφείς και κριτικοί που να μπορούν να παρακολουθήσουν τις αναλύσεις και τους προβληματισμούτου. Χρειάστηκε να περάσουν χρόνια για να εκτιμήσουμε τα ανοίγματα  που επιχείρησε και στην ποιητική/αισθητική και στην κριτική της τέχνης. Όμως είναι φυσικό, η όψιμη αναγνώριση επιφυλάσσεται στον δημιουργό που προπορεύεται ή που απευθύνεται σε μια βραδυκίνητη κοινωνία. Αυτό που με ξάφνιασε αισιόδοξα, όταν τον πρωτοδιάβασα, ήταν η αγωνία που έκφραζε σε ό, τι έγραφε -ποίηση ή κριτική- για την τύχη των ελληνικών γραμμάτων και για το μέλλον αυτού του τόπου, που από φόβο κλεινόταν στα όριά του. Μου είχε κάνει εντύπωση πόσο λίγο ναρκισσιστικά λειτουργούσε ανάμεσα σε ποιητές και συγγραφείς που έκαναν τα πάντα για την φήμη και την υστεροφημία τους. Ο Ν. Κάλας, αντίθετα, διακινδύνευε την αναγνώριση του, επιχειρώντας να διευρύνει τους ορίζοντες της τραυματισμένης και τόσο συντηρητικής ελληνικής κοινωνίας της εποχής. Και βέβαια όχι μόνον δεν του αναγνώρισαν την αξία της ποίησής του και των κριτηρίων του, αλλά του επιτέθηκαν με μεροληψία και αμείλικτη βιαιότητα.

Τι ήταν αυτό που σας κέντρισε την προσοχή στην κοσμοαντίληψη αυτού του σημαντικού ποιητή και κριτικού της Τέχνης;

Από τα πρώτα ακόμη κριτικά κείμενά του, πρόσεξα ότι ο Κάλας τοποθετείται εξαρχής απέναντι στην θετικιστική αντίληψη ενός κόσμου που λειτουργεί βάσει σταθερών και αναλλοίωτων νόμων. Το δικό του φιλοσοφικό υπόβαθρο -όπου και η κοσμοαντίληψή του- το διαμόρφωσαν η θεωρία του Μαρξ και η θεωρία του Φρόυντ, το ενδιαφέρον του  για τους Ιωνες  φιλοσόφους, αλλά και θεωρίες της Φυσικής πέραν του κλασικού μηχανικισμού. Για τον Ν.Κάλας, ο κόσμος  κινείται σε έναν αντιστρέψιμο και σε έναν μη αντιστρέψιμο χρόνο, εφόσον η κοσμική τάξη παράγει, κάποια στιγμή, κοσμική αταξία, αστάθεια και ανισορροπία, που, αντί να τον οδηγούν στην φθορά και στον θάνατο, προκαλούν συνεχή κυματισμό διεργασιών που φέρνουν καλύτερες μορφές οργάνωσης. Υπό αυτή την έννοια, ο κόσμος είναι ανοιχτός και δυναμικός, αναγκαίος και μαζί τυχαίος. Σ’ αυτόν βρίσκουν την εφαρμογή της τόσο η ευκλείδεια όσκαι η μη ευκλείδεια γεωμετρία εκείνων των παραλλήλων που συναντώνται.

nikos_kalas

Τι νέο κομίζει το βιβλίο σας σε σχέση με ό, τι έχει γραφτεί ως τώρα για τον Νικόλα Καλαμάρη;

Το βιβλίο μου επιχειρεί να συνθέσει τα μέρη που συναπαρτίζουν την ποιητική και την εμπνευσμένη κριτική που επεξεργάσθηκε ο Νικόλας Κάλας, στα σύντομα ή μεγαλύτερα σε έκταση δοκίμια του. Τα αντιμετώπισα σαν κομμάτια ενός νοητού πάζλ, νοητού με την έννοια ότι δεν σου δίνεται εκ των προτέρων η εικόνα-οδηγός για την συναρμολόγησή τους. Αντίθετα, πρέπει να σκεφθείς για να την βρεις. Χρειάστηκε, έτσι, να μελετήσω το καθένα από τα μέρη (κοσμοαντίληψη, οντογνωσιοθεωρία, ανθρωπολογία, ψυχανάλυση, ιστορία, μορφολογία, αισθητική) στις μεταξύ τους σχέσεις που κάνουν να προκύψειένα σύνολο ή που ενώνονται  σαν να είναι τα στοιχεία μιας χημικής ένωσης. Ανακάλυψα, έτσι, την κρυμμένη συνολική εικόνα που αποδίδει την ποιητική που διαπνέει την κριτική του. Αυτή η συνολική εικόνα, όπως είπα, αποδίδει την ποιητική και την κριτική της τέχνης που έφτιαξε ο Κάλας, ανοίγοντας διάλογο με την τέχνη, με τις επιστήμες, την φιλοσοφία, την επιστημολογία, την μορφολογία, την αισθητική κτλ. Έχοντας εννοήσει, μέσω της ανάλυσης των μερών της, τον τρόπο που την συναπαρτίζουν ως όλον, επεδίωξα, με όσα γράφω στα 11 κεφάλαια, να την  φανερώσω στους αναγνώστες, και να δείξω ότι η κριτική της τέχνης που προτείνει δεν είναι στον αέρα, αλλά στηρίζεται σ΄αυτήν την ποιητική. Στον επίλογο του βιβλίου, αποδίδω αυτό που κάνω με την μεταφορά του ψηφιδωτού. Χρειάστηκε να βρω μία προς μία τις ψηφίδες που συνθέτουν την ποιητική, την οποία συνάγω από τις ιδέες και τις φράσεις που χρησιμοποιεί ο Κάλας, όταν κρίνει ένα έργο τέχνης ή όταν συζητά  μιαν άποψη ή θεωρία για την σχέση των έργων μιας τέχνης με την ιστορία της και με την εποχή της. Εν ολίγοις, κομίζω μιαν ερμηνεία του έργου του, με βάση την οποία, ο Κάλας προχώρησε πέρα από τον υπερρεαλισμό, και στην ποίηση και στην κριτική του, σε μιαν φιλοσοφία της ελευθερίας της ύπαρξης με τη μορφή ενός αγωνίζεσθαι. Ενώ όπου θεωρώ αναγκαίο, όπως, εξηγώ ζητήματα, όπως λχ. ζητήματα γύρω από την σχέση του Κάλα με τον Εμπειρίκο που είχαν ως τώρα μιαν ιστορικο-φιλολογική μόνον προσέγγιση.

Tι ακριβώς σημαίνει ο υπότιτλος: Μια ποιητική εικόνων – ρημάτων – πραγμάτων;

Ο υπότιτλος υπογραμμίζει τον πρωταρχικό ρόλο των φαντασιακών συμβολικών εικόνων που αποδίδουν ψυχικά βιώματα και αντίστοιχα συναισθήματα και προϊονίζονται ρήματα που αποδίδουν δράσεις και παθήματα και σφραγίζουν την ιστορία των ανθρώπινων πραγμάτων. Σε αυτό το διάνυσμα, κυριαρχεί η νοητή εποπτεία, η αντίληψη, δηλαδή, του πραγματικού  το οποίο κρύβεται πίσω από την αισθητή φαινομενικότητα. Η νοητή εποπτεία είναι το κλειδί για να καταλάβουμε σε βάθος τον δυναμικό κόσμο δράσεων, επιδράσεων, αναδράσεων και διαδράσεων. Αυτός ο κόσμος που εκφράζει η τέχνη δεν είναι πλέον αυτό που ήταν και δεν είναι ακόμη αυτό που θα γίνει. Από τον τίτλο ακόμη, χαρακτηρίζω τον Ν.Κ. μοντερνιστή γιατί πράγματι πορεύτηκε στο πνεύμα του Μοντερνισμού, που εκφράστηκε σε  διάφορες χώρες της Ευρώπης, σε διαφορετικές στιγμές, από τα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ θεωρείται ότι κορυφώνεται μεταξύ 1915-25  και  παρακμάζει  αρκετά μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο. Το πνεύμα του μοντερνισμού υπήρξε επαναστατικό γιατί ζητούσε τον μετασχηματισμό ή την μεταμόρφωση των παραδεδομένων μορφών και τον πειραματισμό που είχε σαν αποτέλεσμα την καινοτομία. Στην Ελλάδα, ο μοντερνισμός και οι πειραματικοί ή πρωτοποριακοί ποιητές και συγγραφείς όπως ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος, ο Μπεράτης, ο Σκαρίμπας ή η Μέλπω Αξιώτη άργησαν πολύ να αναγνωρισθούν γιατί ο τόπος φοβόταν τα καινά δαιμόνια. Ο Μπέκετ, για παράδειγμα ή ο Ιονέσκο, ακόμη και στα μέσα του 1960, έβρισκαν επιφυλακτικό το κοινό, το ίδιο και η λεγόμενη μοντέρνα τέχνη. Βέβαια υπάρχει πάντα μια εξαίρεση –σπίθα. Γιατί την ίδια περίοδπου κορόιδευαν την αφηρημένη τέχνη και το θέατρο του παραλόγου, ο σπουδαίος σκηνοθέτης Μίνως Βολονάκης ανέβαζε στο ΚΘΒΕ το Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ και η Χριστίνα Τσίγγου, αργότερα, τις Ευτυχισμένες μέρες του.

Γιατί πιστεύετε πως η σκέψη του Νικόλα Κάλα επιστρέφει στο σήμερα; Γιατί τώρα και πως ο θεωρητικός του προσανατολισμός μπορεί να συνδεθεί με τους σύγχρονους προβληματισμούς της τέχνης και της πολιτικής χωρίς να γίνεται αναχρονιστικός;

Η σκέψη του Νικόλα Κάλα δεν ανήκει στο παρελθόν ούτε εμείς οπισθοδρομούμε, όταν την ερευνούμε. Ο τρόπος σκέψης με τον οποίο ο Κάλας  φτιάχνει την ποιητική και την κριτική του, είναι μια από τις εκδοχές του εξηγητικού- ερμηνευτικού γνωστικού μοντέλου που αντιστρατεύεται και συγχρόνως συμπληρώνει τον θετικισμό. Κατ’ αναλογία με τον υπερρεαλισμό, το αποκαλώ υπερορθολογισμό. Η διαμόρφωση και η επεξεργασία του είναι σε συνεχή πρόοδο, από τα τέλη ακόμη του 18ου αιώνα, με την επάλληλη συμβολή πολλών φιλοσόφων και επιστημόνων. Ο θετικισμός αρνείται αυτό το μοντέλο ως ψευδο-επιστημονικό, αλλά με ολοένα λιγότερη επιτυχία. Κι αυτό γιατί στις φυσικές επιστήμες, η θερμοδυναμική θεωρία, η θεωρία των βαρυτικών πεδίων, η κβαντική θεωρία ή η θεωρία του βέλους έδειξαν ότι ακόμη και το σύμπαν έχει την ιστορία του κι επομένως την δυναμική του, την οποία ο θετικισιμός επέμενε να μη δέχεται ούτε για τον κοινωνικό κόσμο, μέχρι την δεκαετία του ‘60.

Πιστεύετε πως ο μοντερνισμός έχει αφήσει ανοιχτή την συζήτησή του με την ιστορία;

Το εύχομαι, γιατί, όπως σας είπα, ο μοντερνισμός επαγγέλλεται μετασχηματισμούς, μεταμορφώσεις κα καινοτομίες που μπορούν να  αναστρέψουν την πτώση, τον εκφυλισμό, την παρακμή. Αλλά είναι άγνωστο προς τα πού κατευθυνόμαστε εντέλει, γιατί οι κοινωνίες δεν είναι μηχανές, αλλά σύνολα σε συνεχή κυματισμό διεργασιών. Πάντως το ότι η τέχνη χάνει τον επαναστατικό χαρακτήρα που είχε, την εποχή του μπαρόκ, του ρομαντισμού ή του υπερρεαλισμού, με την ολοένα και μεγαλύτερη χρήση που κάνει των εφαρμοσμένων τεχνολογιών, είναι κι αυτό ένα σημάδι της πτώσης που δείχνει ότι συνεχίζουμε να αντλούμε δυνάμεις, αυξάνοντας την εντροπία άλλων φυσικών και ανθρώπινων συστημάτων, και ότι λειτουργούμε, έτσι, ολοένα και πιο κλειστά, αντιδρώντας στις αλλαγές δομών με τη χρήση μιας πολύμορφης βίας.

Τι είναι η κριτική; Γιατί δεν είναι περιγραφή αλλά ερμηνεία; Υπάρχει ουσιαστική κριτική στις μέρες μας;

Η κριτική δεν περιγράφει το έργο τέχνης παρά μόνον ερμηνεύοντας το, δείχνοντας, δηλαδή, αλλά και πάλι με τρόπο έμμεσο, αυτό που μας κρύβει. Χρειάζεται όχι μόνο να δούμε, αλλά και να σκεφθούμε το έργο για να καταλάβουμε ποια νοήματα μας μεταδίδει και γιατί μας συγκλονίζει. Στις μέρες μας, η δημοσιογραφία τείνει να υποκαταστήσει τους βιβλιοκριτικούς  που συχνά είναι κι αυτοί δημιουργοί έργων τέχνης ή έχουν την ευαισθησία του δημιουργού. Τα ΜΜΕ, όμως, υπηρετούν τη μαζική κουλτούρα και όχι την γνήσια ή την υψηλή τέχνη που τις περισσότερες φορές μένει άγνωστη γιατί δεν υπάρχει ο αληθινός και εμπνευσμένος κριτικός να την αναδείξει ή να την προωθήσει.

Ποια είναι η σχέση ενός έργου τέχνης με την ιστορία της τέχνης και της κριτικής με το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εμφανίζονται;

Εξαρτάται από την εποχή στην οποία ανήκει το έργο, το οποίο άλλοτε διαλέγεται με μορφές προγενέστερων έργων για να τις υπερβεί και να τις μεταμορφώσει, άλλοτε επινοεί νέες μορφές που αποτελούν τομή ή ασυνέχεια σε σχέση με τα έργα του παρελθόντος. Κι άλλοτε, σε εποχές παρακμής, παρωδεί τον τρόπο της καλλιτεχνική δημιουργίας ή αυτό που εκφράζει μας αφήνει ασυγκίνητους και αμέτοχους. Το ιστορικό πλαίσιο είναι επομένως καθοριστικό  και για τα έργα τέχνης, αλλά το μεγάλο έργο τέχνης  καθορίζει κι αυτό την εποχή του, εκφράζοντας την με τρόπο αποκαλυπτικό που να συμβάλει στην αυτοσυνειδησία του θεατή ή του αναγνώστη.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους της αναρτήσεως είτε ολόκληρης, με οποιαδήποτε μεταβολή του ανωτέρω κειμένου και χωρίς την παράθεση του απευθείας συνδέσμου στην ανάρτηση αυτή που είναι: www.ologramma.art

Οι απόψεις των συντακτών είναι προσωπικές και το ologramma.art δεν φέρει καμία ευθύνη.

Το ologramma.art επιφυλάσσεται για την άσκηση των νομίμων δικαιωμάτων του.
Προηγούμενο άρθροΑυτοβιογραφίες
Επόμενο άρθροΕυγνωμοσύνη, Μιχαήλ Γιούρεβιτς Λέρμοντοβ
Ο Δημήτρης Λάμπρου σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών από το (2004-2010) με καθηγητή τον Γιώργο Λαζόγκα. Στη συνέχεια φοίτησε στο Μεταπτυχιακό Εικαστικών τεχνών της ΑΣΚΤ (2011-2013) από όπου αποφοίτησε με Άριστα. Συμμετείχε με έργα του, μεταξύ άλλων, στην Μπιενάλε Ευρώπης και Μεσογείου, (Θεσσαλονίκη – Ρώμη), 2011, στη Διεθνή Συνάντηση σύγχρονης τέχνης το Remap 4, στα Εξάρχεια, 2013 (με ατομική παρουσία στο κεντρικό κτήριο της Λεωνίδου Μεταξουργείο, και στη συνέχεια Back to Athens 4 στα Εξάρχεια στη Διεθνή συνάντηση σύγχρονης τέχνης″. Το 2015 μαζί με τον Ευθύμη Λαζόγκα (διδάσκων Ιστορίας της Τέχνης του Μεταπτυχιακού της ΑΣΚΤ) διοργανώνουν μια μεγάλη έκθεση νέων καλλιτεχνών με τον τίτλο «Δίπολα» στη Δημοτική Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων στην οποία συμμετείχαν μερικοί απο τους πιο δραστηρίους εικαστικούς της νέας γενιάς. Μετρά 3 ατομικές και πολλές ομαδικές εκθέσεις και διατηρεί σταθερή συνεργασία με την Γκαλερί Λόλα Νικολάου στη Θεσσαλονίκη. Εχει εργαστεί στο χώρο της εκπαίδευσης σε Δήμους, ιδιωτικά σχολεία, δευτεροβάθμια εκπαίδευση και έχει διατελέσει Καλλιτεχνικός Διευθυντής στα εικαστικά εργαστήρια του Δήμου Λαμίας όπου παρήγαγε σημαντικό εκπαιδευτικό έργο στο χώρο της πολιτιστικής εκπαίδευσης.