Entartete Kunst/ Degenerate Art/ Εκφυλισμένη τέχνη ή αλλιώς, πώς εξέλαβε το ναζιστικό καθεστώς της Γερμανίας τη μοντέρνα τέχνη. Το ναζιστικό καθεστώς θεώρησε πως κάθε μορφή μοντέρνας έκφρασης (μουσική, ζωγραφική, γλυπτική κ.ά.) ξεφεύγει από τη φυσιολογική καλλιτεχνική νόρμα, πως έχει χάσει την ουσία της ύπαρξης της και πως έχει οδηγηθεί στην απώλεια της φύσης της. Τα μοντέρνα έργα ήταν εκφυλισμένα για τους Ναζί, καθώς δεν διακρίνονταν από τα καταγωγικά για τους ίδιους, χαρακτηριστικά της τέχνης: δεν καθιστούσαν κατανοητή την ουσία της τέχνης και δεν ανταποκρίνονταν στην ανάδειξη του ιδανικού της ομορφιάς της Αρίας Φυλής. Η έκπτωση της καλλιτεχνικής παραγωγής σε «έκφυλα τερατουργήματα» θεωρήθηκε αναπόφευκτη από το ναζιστικό καθεστώς. Ο «μπολσεβικισμός» και η εβραϊκή καταγωγή των καλλιτεχνών των μοντέρνων κινημάτων δεν θα μπορούσαν παρά να εκφυλίσουν την τέχνη. Συν τοις άλλοις, τα μοντέρνα έργα και ιδιαίτερα τα αφαιρετικά, που ήταν δύσκολο να προσεγγιστούν από το ευρύ κοινό, κοστολογούνταν ακριβά προκαλώντας την απορία των πολιτών για την αξία τους. Εντάθηκε έτσι, η απέχθεια προς αυτήν, ενώ δόθηκε και τη δυνατότητα για περαιτέρω λαϊκιστική προπαγάνδα στο καθεστώς.

 

 

 

 

 

 

 

 

«Εκφυλισμένη τέχνη»: Oskar Kokoschka, Self-Portrait, 1913/ Ernst Ludwig Kirchner, Street, Berlin, 1913

Καλλιτέχνες διώχθηκαν, απολύθηκαν, φυλακίστηκαν και με κάθε δυνατό τρόπο οδηγήθηκαν στην καλλιτεχνική σιωπή. Τα μεγάλα κινήματα της avantgarde σκηνής, Ιμπρεσιονισμός, Φωβισμός, Κυβισμός, Ντανταϊσμός, Μπάουχαους, η Νέα Αντικειμενικότητα, ακόμη και ο Εξπρεσιονισμός, η μεγαλύτερη προσφορά της Γερμανίας στην Μοντέρνα Τέχνη, «αφορίστηκαν» από το Γ’ Ράιχ, όπως και οι εκπρόσωποι τους. Οι Ναζί φέρθηκαν στην ομορφιά της τέχνης με τρόπο ανάλογο με αυτόν που αντιμετώπισαν την ανθρωπότητα: βίαιο (εξ)αφανισμό. Έργα τέχνης κορυφαίων καλλιτεχνών της Μοντέρνας Τέχνης αποσύρθηκαν από γκαλερί, μουσεία, άλλα ρίχτηκαν στην πυρά σαν άλλες μάγισσες του Νέου Μεσαίωνα, ενώ η παραγωγή και η πώληση μοντέρνων έργων τέχνης απαγορεύτηκε. Και επίσημα από το 1937 και τον διορισμό του Άντολφ Τσίγκλερ ως επικεφαλής του Επιμελητηρίου για τις Οπτικές Τέχνες, ξεκίνησε ένα κυνήγι κατάσχεσης «εκφυλισμένων έργων τέχνης» από παντού.

Εξώφυλλο του προγράμματος της έκθεσης “Degenerate Art Exhibition”, 1937, Μόναχο

Αποκορύφωμα του ναζιστικού μένους απέναντι στην Μοντέρνα Τέχνη ήταν η διεξαγωγή της έκθεσης “Degenerate Art Exhibition” στις 19 Ιουλίου του 1937 στο Μόναχο σε έναν χώρο του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Ούτε έναν μήνα μετά την έναρξη της εξαρθρωτικής επιχείρησης του Τσίγκλερ και η πλέον προπαγανδιστική έκθεση ήταν γεγονός.

Οι επισκέπτες της έκθεσης “Degenerate Art Exhibition” παρατηρούν τα έργα.

Η έκθεση προσέλκυσε μέχρι το τέλος της, στις 30 Νοεμβρίου του ίδιου έτους, πάνω από δύο εκατομμύρια θεατές και παρουσιάστηκε στη συνέχεια και σε άλλες πόλεις. Μπροστά στα έκθαμβα μάτια των ταραγμένων πολιτών αποκαλύφθηκαν απαγορευμένα, έκφυλα έργα τέχνης, πίνακες, , χαρακτικά και βιβλία που είχαν κατασχεθεί από τις συλλογές γερμανικών μουσείων, πάνω από 650 σε αριθμό.

Φωτογραφία από τον χώρο της έκθεσης “”Degenerate Art Exhibition”,1937

Οι Ναζί δημιούργησαν έναν χώρο κοροϊδίας και απαξίωσης των κορυφαίων έργων που τοποθετήθηκαν σαν «σωροί» άτακτα στους τοίχους. Πολλοί πίνακες ήταν κρεμασμένοι με σπάγκους και κάποιοι μάλιστα χωρίς κάδρα. Τους τοίχους της έκθεσης κοσμούσαν προσβλητικές φράσεις αποδοκιμασίας των έργων που έφεραν χαρακτηρισμούς όπως «η φύση μέσα από τα μάτια άρρωστων ψυχών».

Max Beckmann, Descent from the cross, 191
Otto Dix, War Cripples (Kriegskrüppel), 1920

Μόνο τα τρία πρώτα δωμάτια της έκθεσης είχαν συγκεκριμένες θεματικές: ένα δωμάτιο με έργα που πρόσβαλαν το θρησκευτικό αίσθημα, ένα με έργα καλλιτεχνών Εβραϊκής καταγωγής (αξίζει να σημειωθεί πως μόνο 6 από τους 112 καλλιτέχνες της έκθεσης ήταν Εβραίοι) και ένα τρίτο με δημιουργήματα μειωτικά για τους στρατιώτες, τις γυναίκες και τον αγροτικό πληθυσμό.

Σκοπός της έκθεσης ήταν η επιμόρφωση των θεατών μέσω της προβολής έργων των μοντερνιστικών τάσεων. H τέχνη του 20ου αιώνα με κυρίαρχη την αφαιρετική τάση, ερχόταν σε πλήρη ρήξη με τα ιδεώδη του φασιστικού, ναζιστικού καθεστώτος. Οι πολίτες της Γερμανίας έπρεπε να είναι ενήμεροι για την «παρανοϊκή» αυτή τέχνη που ως έργο «εβραιομπολσεβικισμού» απειλούσε την γερμανική αξιοπρέπεια και την Άρια αισθητική.

Ο Χίτλερ στην έκθεση “Degenerate Art Exhibition”

Στο λόγο που εκφώνησε ο Χίτλερ στα εγκαίνια της έκθεσης χαρακτήρισε τα μοναδικής αξίας έργα της έκθεσης ως «ψευδοτραυλίσματα ανθρώπων που ο Θεός αρνήθηκε να τους χαρίσει ένα αληθινό καλλιτεχνικό ταλέντο, και στη θέση αυτού τούς έδωσε το δώρο της φλυαρίας ή της εξαπάτησης». Για τον Φύρερ του Γ’ Ράιχ η τέχνη δεν ήταν παρά μια μορφή προπαγάνδας. Και ο ίδιος άλλωστε έτσι την αξιοποίησε αναγνωρίζοντας τη δύναμη της και την επιρροή που ασκεί η εικόνα.

Έργα κορυφαίων μορφών της τέχνης του 20ου αιώνα παρουσιάστηκαν ως εκφυλιστικά δημιουργήματα υποκινούμενα από μια συνωμοτική, μαρξιστική, εβραϊκή ομάδα με μοναδικό σκοπό να υπονομεύσουν την Γερμανική ψυχή. Καλλιτέχνες όπως ο Marc Chagall, ο Edvard Munch, o Ernst Ludwig Kirchner, ο Emil Nolde, ο Paul Klee, o Wassily Kandinsky, ο Oskar Kokoschka εκτέθηκαν πρώτη και τελευταία φορά ως ατάλαντοι, προπαγανδιστές, έκφυλοι, άξιοι ντροπής και κοροϊδίας. Από ό,τι φάνηκε και από την επισκεψιμότητα της έκθεσης τελικά ο Χίτλερ κατάφερε να διαδώσει την μοντέρνα τέχνη σε όλη τη χώρα, αγνοώντας την έλξη που ασκεί το απαγορευμένο.

Έργα της έκθεσης της έκθεσης “Degenerate Art Exhibition” πυκνά τοποθετημένα στον χώρο

Είμαι σίγουρη πως όσοι πέρασαν από εκείνες τις αίθουσες θα σοκαρίστηκαν από την ομορφιά που τόσο βίαια εξαφάνισαν οι Ναζί και που τόσο γρήγορα επανεμφάνισαν προσπαθώντας να τα ευτελίσουν. Σε ένα ακραία προπαγανδιστικό σκηνικό, με δραματική επιμέλεια των έργων, χωρίς καλό φωτισμό και με γκράφιτι που προσπαθούσαν να ψαύσουν την τεχνητή «λαϊκή ψυχή» των Γερμανών εθνικιστών, η πρόκληση και η πρωτοπορία του μοντέρνου θα σκίρτησε τις πιο αθώες καρδιές. Η διαχρονικότητα, η καινοτομία και η ομορφιά όσων έργων  χαρακτηρίστηκαν εκφυλισμένα δεν μπορεί παρά να καταδείξει την ιδεολογική στρέβλωση του ναζιστικού καθεστώτος, που σε μια προσπάθεια να ελέγξει κάθε τομέα ιδεολογικής διαμόρφωσης, αφόρισε την ίδια την αισθητική, την ίδια την ομορφιά. Ήταν ένα ακόμη έγκλημα από αυτά που συνεχίζει να διαπράττει το ναζιστικό ιδεολόγημα ακόμη και σήμερα.

                             

«Εκφυλισμένη τέχνη»: Henri Matisse, The Blue Window, 1913/ Paul  Klee, Around the fish,1926

 

  *σας αηδιάζουν και εσάς τόσο αυτά τα έκφυλα δημιουργήματα ε;

 

ΒιβλιογραφίαΔικτυογραφία

Adam, Peter (1992). Art of the Third Reich. New York: Harry N. Abrams

Barron, Stephanie, ed. (1991). ‘Degenerate Art:’ The Fate of the Avant-Garde in Nazi Germany. New York: Harry N. Abrams

Levi, Neil. “”Judge for Yourselves!”-The “Degenerate Art” Exhibition as Political Spectacle.” October 85 (1998): 41-64.

Μαρίνος, Χριστόφορος. «Eκφυλισμένη τέχνη» και Tρίτο PάιχΚαθημερινή (9 Ιανουαρίου 2005)

Ο οδηγός της έκθεσης: https://web.archive.org/web/20110616020406/http://kunst.gymszbad.de/nationalsozialismus/entartet/schandausstellungen/katalog_1937/faksimilekatalog_1937.htm

Εικόνες

Εικόνες «εκφυλισμένων έργων» από το MoMA: https://www.moma.org/calendar/exhibitions/3868?

 

**Πρόταση ταινίας: Μη χαμηλώνεις το βλέμμα (Never Look Away),2018 (189 λεπτά)

**Για το υπέροχο κολλάζ του εξωφύλλου ευχαριστώ και πάλι τον φίλο μου   Κωνσταντίνο Μαστορογιάννη που «δεν άφησε pixel για pixel»

**Για τις μεταμεσονύχτιες διορθώσεις, όταν θολώνει το μυαλό, ευχαριστώ την Άλκηστη Λύκα

*Γράφει η Ζωή Αμοιρίδου.
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους της αναρτήσεως είτε ολόκληρης, με οποιαδήποτε μεταβολή του ανωτέρω κειμένου και χωρίς την παράθεση του απευθείας συνδέσμου στην ανάρτηση αυτή που είναι: www.ologramma.art

Οι απόψεις των συντακτών είναι προσωπικές και το ologramma.art δεν φέρει καμία ευθύνη.

Το ologramma.art επιφυλάσσεται για την άσκηση των νομίμων δικαιωμάτων του.
Προηγούμενο άρθροΤο Τραγούδι της Ημέρας
Επόμενο άρθροἈπόκριση |Νικηφόρος Βρεττάκος
Ζωή Αμοιρίδου
Γεννήθηκε το 1999 στην Κέρκυρα, όπου και μεγάλωσε, ενώ από το 2017 μένει στη Θεσσαλονίκη όπου σπουδάζει στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Θέλει να γίνει ιστορικός τέχνης γιατί η τέχνη τη συγκινεί όσο τίποτα. Συμμετέχει εθελοντικά στο φεστιβάλ κινηματογράφου, στην ArtThessaloniki και στο OpenHouse. Τριγυρνά σε μουσεία και γκαλερί. Αγαπά τη φωτογραφία, τον κινηματογράφο ,τη λογοτεχνία και όποτε της έρθει γράφει και κανένα ποίημα. Της αρέσουν τα ταξίδια, οι βόλτες με φίλους, οι καφέδες σε τζαζ ρυθμούς και τα κρασιά με υπόκρουση Μάλαμα. Θέλει να συζητά, να γνωρίζει ανθρώπους που θαυμάζει, να κερδίζει γνώσεις. Κλαίει, όσο γελά. Πάρα πολύ. Η στήλη της VitArt, είναι η προσπάθεια της να μιλήσει περί Τέχνης, για τα περί της Ζωής. Κάποτε σε πεζό λόγο, κάποτε σε ποιητικό.