HOMO UNIVERSALIS
“Technology alone is not enough — it’s technology married with liberal arts, married with the humanities, that yields us the results that make our hearts sing.” – Steve Jobs
Φανταστείτε το εξής σενάριο: ένα ήσυχο απόγευμα έχετε μουσαφίρηδες στο σπίτι σας, ίσως παλιούς φίλους που είχατε να δείτε καιρό, και σαν καλός οικοδεσπότης που είστε, θέλετε να γιορτάσετε αυτήν την επανένωση με ένα νόστιμο κέικ. Πλάθετε με μεράκι την ζύμη, φτιάχνετε μόνοι σας την γέμιση και μετά επικαλύπτετε με μαεστρία το αφράτο αυτό δημιούργημά. Ξεκινήσατε από το μηδέν και ακολουθώντας κάποια συνταγή καταλήξατε σε κάτι που έχει δομή και νοστιμιά – γεγονός που επιβεβαιώνουν οι καλεσμένοι. Είστε περήφανοι για το κέικ σας. Τώρα φανταστείτε ένα άλλο σενάριο: δουλεύετε σ’ένα πολυτελές εστιατόριο όπου είναι δύσκολο να βρεις τραπέζι. Μέσα στην κουζίνα δεν πέφτει καρφίτσα, όλοι είναι αφοσιωμένοι στο πόστο τους ενώ υπάρχει αυστηρή ιεραρχία. Ας πούμε ότι είστε ο saucier της κουζίνας. Μπορεί πράγματι η σάλτσα σας να είναι να είναι σκέτο μέλι αλλά είστε -εσείς όπως και οι υπόλοιποι συνάδελφοι σας- αποκομμένοι από το δημιούργημα σας. Αυτό γιατί η εργασία είναι πλέον ομαδική, και ακόμα και αν το αποτέλεσμα είναι το καλύτερο δυνατό στο μικρότερο χρονικό διάστημα, η ικανοποίηση που αντλείτε ως δημιουργός είναι σαφώς περιορισμένη…
Η αναλογία αυτή δεν είναι τυχαία. Από τις απαρχές της βιομηχανικής επανάστασης ο εργάτης είχε αποκοπεί από τους καρπούς της εργασίας του. Ένας τσαγκάρης που θα έριχνε όλη του την τέχνη σ’ένα καλαίσθητο παπούτσι, θα έφτιαχνε ίσως μόνο τις σόλες ή τα κορδόνια σ’ένα μεγάλο εργοστάσιο. Ούτε προσωπική πινελιά, ούτε και καμιά ιδιαίτερη περηφάνια για το παπούτσι πίσω απ’την βιτρίνα της πολυεθνικής που εργαζόταν θα είχε. Σήμερα, παρότι στην Ελλάδα δεν έχουμε ισχυρή βιομηχανία, κάτι παρόμοιο συμβαίνει. Μια τάση εξειδίκευσης που υπαγορεύεται περισσότερο από βιοποριστικές ανάγκες, τοποθετεί την σφαιρική γνώση σε δεύτερη μοίρα περιορίζοντας την σε τηλεπαιχνίδια γνώσεων. Ο άνθρωπος απομακρύνεται από την αίσθηση πληρότητας που γεννά η ολόπλευρη γνώση ακριβώς όπως ο εργάτης είχε απομακρυνθεί από το έργο του.
Αλλά ας είμαστε ρεαλιστές – δεν εννοώ φυσικά πως θα έπρεπε όλοι να σπουδάζουμε καλών τεχνών ή να φιλοσοφούμε με τις ώρες κάτω από χλοερούς πλάτανους μακριά από κάθε κακόβουλη “βιομηχανία”. Ούτε ισχύει απαραίτητα πως στον βωμό της εξειδίκευσης θυσιάζεται η “διεύρυνση του πνεύματος”. Απλούστατα ότι: η εξειδίκευση κερδίζει σε βάθος όσα χάνει σε πλάτος. Με άλλα λόγια, είναι μέσα από τα πλατιά ενδιαφέροντα και το συγκέρασμα ετερόκλιτων γνώσεων που προκύπτουν νέα, ομορφότερα κράματα. Για παράδειγμα, οι σπουδαιότεροι θετικοί επιστήμονες δεν περιορίστηκαν στο αντικείμενό τους αλλά πατούσαν γερά στις τέχνες. Ο Tesla διάβαζε ποίηση, ο Einstein έπαιζε βιολί, ο Oppenheimer μελετούσε σανσκριτικά, ο Turing έβλεπε τη λογική σαν φιλοσοφικό εργαλείο. Από την άλλη, ο Steve Jobs (ένα πιο ανθρωπιστικό μυαλό) ένωσε τον κόσμο των μηχανών με τον κόσμο της ωραίας αισθητικής. Η πραγματική πρόοδος άρα δεν προκύπτει από την μονοδιάστατη εξειδίκευση, αλλά από την ώσμωση φαινομενικά ετερόκλιτων κόσμων. A Jack of all trades…
Ως εκ τούτου, νομίζω πως πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πως η “γνώση” δεν θα έπρεπε να διασπάται σε θετικές και ανθρωπιστικές ή εφαρμοσμένες και θεωρητικές αλλά είναι στην πραγματικότητα αδιαίρετη, ακέραιη και μια. Αν υποθέσουμε πως η “γυμνή αλήθεια”* κρύβεται πίσω από ένα “πέπλο ψευδαισθήσεων”, τότε, αποκλειστικά μέσω της εξειδικευμένης γνώσης, δημιουργούμε μονάχα μια μικρή τρύπα μέσα από την οποία μπορούμε να κρυφοκοιτάξουμε. Αν όμως γνωρίζουμε σε βάθος ετερόκλιτα αντικείμενα και έχουμε πλούσιες και μοναδικές εμπειρίες, τότε, τόσες περισσότερες “τρύπες” δημιουργούμε σε αυτό το ύφασμα και άρα τόσο πιο καθαρά βλέπουμε αυτήν την “γύμνια” – τόσο πιο σφαιρικά κατανοούμε τον κόσμο!
Κλείνοντας, πιστεύω πως ο κόσμος αλλάζει και πως η μονοδιάστατη εξειδίκευση δεν εκτιμάται πλέον το ίδιο. Το μόνο πραγματικά που μπορεί να προσφέρει η εξειδίκευση είναι ασφάλεια και σταθερότητα κάνοντας μας όμως κοντόθωρους. Αν θες να δεις τον κόσμο έστω και λίγο διαφορετικά, πρέπει να μάθεις να χτίζεις γέφυρες – πρέπει να μάθεις να γεφυρώνεις προσωπικές ιδέες, γνώσεις και εμπειρίες… Φυσικά, αυστηρή προϋπόθεση είναι τα ερεθίσματά σου να’ναι πραγματικά πρωτότυπα – μακριά από κοινές ασχολίες και άρα μακριά από κοινές πεποιθήσεις, ποτέ πατώντας την πεπατημένη. Αυτό το τόσο υψηλό ιδεώδες Ανθρώπου, με το οποίο σας έχω τόσο πολύ ζαλίσει έχει και όνομα: Homo universalis. Το αναγεννησιακό αυτό πρότυπο είναι εκείνο που σκίζει το πέπλο των ψευδαισθήσεων, που γεννά μοναδικές και σπουδαίες δημιουργίες από το πάντρεμα ανομοιογενών στοιχείων και που εντέλει αντιπαρατίθεται στα κοινότοπα ερεθίσματα των πολλών! Αρκετά με τις παρωπίδες της εξειδίκευσης! Καιρός πια, ο Άνθρωπος να σταματήσει να χρησιμοποιεί την φωτιά του Προμηθέα απλώς για να ζεσταθεί – καιρός πια να φτιάξει πυροτεχνήματα!
*Η “αλήθεια” εδώ δεν είναι μια σαφώς ορισμένη έννοια. Γενικότερα, είναι οτιδήποτε γκρεμίζει τις ψευδαισθήσεις μας ή μας κάνει να δούμε τον κόσμο από μια άλλη σκοπιά. Ωστόσο, ορισμοί επι της αλήθειας είναι υποκειμενικοί και άρα ποικίλουν.
*Γράφει ο Σταύρος Μουλώτσιος
