“Έχοντας εγκαταλείψει την προσκόλληση στους καρπούς της δράσης, πάντα ικανοποιημένος και απόλυτα ανεξάρτητος, [ο σοφός] στην πραγματικότητα δεν πράττει τίποτα, παρόλο που είναι πλήρως απορροφημένος στη δράση του.” – Μπαγκαβάτ Γκίτα
Κάθε σημαντική υποχρέωση είναι σαν ένας ενοχλητικός κρότος στο μυαλό μας. Σαν τύμπανο ακούγεται το “πι” του κάθε “πρέπει”, που μας κουφαίνει και αφήνει παράλυτη τη συνείδησή μας. Είτε αυτό το “πρέπει” μεταφράζεται στο πλύσιμο των πιάτων που έχουμε ξεχάσει στον νεροχύτη είτε στην παράδοση μιας σημαντικής εργασίας, πάντα μας είναι πιο εύκολο να αναβάλλουμε αυτές τις υποχρεώσεις με ένα καθησυχαστικό “και αύριο μέρα είναι, μωρέ…”. Φέρνει μια προσωρινή ανακούφιση, το “από Δευτέρα δίαιτα” διότι μας δίνει την εντύπωση ότι έχουμε ήδη φέρει εις πέρας ένα κομμάτι αυτής της υποχρέωσης. Με το να μετακινούμε όμως συνεχώς τη γραμμή εκκίνησης, απομακρυνόμαστε σαφώς και από τη γραμμή τερματισμού. Ακόμα και αν δημιουργήσουμε στον εαυτό μας τύψεις για αυτή μας τη φυγοπονία, στο τέλος θα νιώσουμε χειρότερα και θα προσπαθήσουμε ξανά να βυθιστούμε στην άνεση του καναπέ με ένα κινητό ή ένα τηλεχειριστήριο στο χέρι. Φυσικά, κανείς δεν θέλει να είναι απλώς παρατηρητής της ίδιας του της ζωής. Όλοι μας προσδοκούμε να αφήσουμε κάποιο έργο, να πραγματώσουμε κάποιον στόχο, να εκπληρώσουμε κάποιο όνειρο. Γιατί όμως μας κουφαίνει τόσο πολύ αυτό το “πι” σε κάθε “πρέπει”, το οποίο υποτίθεται πως θα μας έφερνε πιο κοντά στην ευτυχία;
Είναι καιρός να κάνουμε πέρα μια σημαντική ψευδαίσθηση. Έχουμε την εσφαλμένη άποψη ότι “εφόσον επιτύχω το τάδε, θα είμαι επιτέλους χαρούμενος”. Έχουμε την εντύπωση ότι αν μπήξουμε με περηφάνια τη σημαία μας σε μια χιονισμένη βουνοκορφή, εκείνη τη στιγμή όλα τα προβλήματα στη ζωή μας θα λιώσουν. Δεν ξέρω όμως αν έχετε σταθεί ποτέ σας κενοί μπροστά σε ένα ακροατήριο που σας πετάει λουλούδια. Πάντοτε στο τελευταίο σκαλί, όταν έχει πλέον επιτευχθεί κάποιος στόχος, χαζεύεις το κενό κάτω από τα πόδια σου. Όσο υποκλίνεσαι στο ακροατήριο και τους χαμογελάς από ευγνωμοσύνη, μέσα σου σκέφτεσαι: “Αυτό ήταν;”. Πράγματι, ίσως να βιώσεις κάποια ευφορία για μερικά λεπτά, κάποιες ώρες ή ακόμα και μερικές μέρες, για να συνειδητοποιήσεις τελικά ότι αλλού βρισκόταν το νόημα. Ξαφνικά ψάχνεις σαν ανασφαλής ντετέκτιβ να βρεις αυτό το νόημα αλλού, σε έναν άλλο στόχο που σου είχε ξεφύγει. “Όχι, δεν ήταν αυτό! Εκείνο είναι! Σε αυτό πρέπει να επικεντρωθώ!”, μέχρι που έρχεται η μέρα που ανακαλύπτεις ότι και το “εκείνο” αποδείχθηκε μια απάτη. Ένας ατέρμονος φαύλος κύκλος κυνηγιού της ευτυχίας, που τη στιγμή που πας να την αρπάξεις, σου ξεγλιστράει από τα χέρια σαν λαγός…
Ετούτο το υπαρξιακό πρόβλημα φαντάζει με την πρώτη ματιά άλυτο. Από τη μια, μας είναι δύσκολο να χτίσουμε μια συνήθεια με απώτερο σκοπό να επιτύχουμε έναν στόχο. Άπαξ όμως και βρούμε το κουράγιο, και τελικά κάνουμε τα όνειρά μας πραγματικότητα περνώντας διά πυρός και σιδήρου, νιώθουμε προδομένοι από το αποτέλεσμα. Αρχικά, η κοινωνία ζυγίζει την αξία ενός ανθρώπου με γνώμονα τα επιτεύγματά του. Έχουν κάτι το ελκυστικό οι περγαμηνές, τα μετάλλια και τα χρυσά κύπελλα, ακριβώς επειδή αντιστοιχίζουμε μια “άυλη” επιτυχία με ένα υλικό αντικείμενο. Όμως, είναι ακριβώς αυτός ο φετιχισμός με το τελικό αποτέλεσμα που μας αφήνει παράλυτους και ανίκανους να κάνουμε το πρώτο βήμα. Συγκρινόμαστε με όσους έχουν μεγάλο προβάδισμα, βάζουμε στο μυαλό μας αμφιβολίες του τύπου “και αν δεν πετύχω;”, με αποτέλεσμα να μην κάνουμε καν την αρχή. Μας είναι δύσκολο να ξεκινήσουμε κάτι καινούργιο, διότι μοιάζει σαν να παραδεχόμαστε μια πρόωρη ήττα. Επιπλέον, η ενασχόληση με μια νέα δραστηριότητα απειλεί την ταυτότητά μας. Ακριβώς επειδή έχουμε μια τεράστια υποσυνείδητη ανάγκη να διατηρούμε μια σταθερή και συνεπή εικόνα για τον εαυτό μας, μπορεί να αναβάλλουμε ένα νέο χόμπι αν αυτό δεν ταιριάζει με το ήδη διαμορφωμένο “εγώ” που έχουμε χτίσει στο μυαλό μας. Αν θεωρείς τον εαυτό σου “καλλιτεχνική και ελεύθερη φύση” αλλά θες να ξεκινήσεις κάτι που απαιτεί “αυστηρή οργάνωση και λογική”, τότε κατά πάσα πιθανότητα θα προσπαθήσεις να το αναβάλεις — σαν μηχανισμός αυτοάμυνας — επειδή το εσωτερικό σου αφήγημα συγκρούεται με αυτή την πράξη. Αν, αντίθετα, η δραστηριότητα συμβαδίζει με το αφήγημά σου, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να την ξεκινήσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι ποιητές είναι πιο πιθανό να διαβάσουν ένα θεατρικό έργο και οι φυσικοί να μάθουν περισσότερα για τη χημεία.
Το κομμάτι του εγκεφάλου που διατηρεί την ταυτότητά μας ονομάζεται Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας. Το ΔΠΛ, λοιπόν, συσχετίζεται με την αυτοαναφορική σκέψη και με το πώς βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα από τα μάτια των άλλων, ενώ παράλληλα δημιουργεί προσδοκίες και προνοεί για το μέλλον. Με αυτά τα δεδομένα, τι κοινό έχουν τα παιδιά με τους αλκοολικούς και τους βουδιστές μοναχούς; Όχι, δεν πρόκειται για ανέκδοτο. Η απάντηση είναι ένα απενεργοποιημένο ΔΠΛ. Αναλογιστείτε για μια στιγμή με πόση ευκολία ξεκινούν τα παιδιά νέες δραστηριότητες, πόσο ξέγνοιαστα και πόσο ελεύθερα από την κριτική του κόσμου είναι. Αυτό συμβαίνει επειδή σε αυτήν την αθώα ηλικία το συγκεκριμένο δίκτυο του εγκεφάλου δεν έχει ωριμάσει ακόμα πλήρως, και άρα η παγιωμένη εικόνα για τον εαυτό τους απουσιάζει. Το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα προκαλεί και το αλκοόλ. Από τα Διονυσιακά Μυστήρια μέχρι τα σημερινά κλαμπ, ο άνθρωπος πίνει αλκοόλ για να υπερβεί το “εγώ” του, επειδή θέλει απεγνωσμένα να αποδεσμευτεί από την περσόνα που του επιβάλλει το ΔΠΛ και να ενωθεί με την ξέγνοιαστη, παιδική του φύση. Οι καλλιτέχνες το ξέρουν καλά αυτό. Ο αλκοολικός Hemingway είχε πει “Write drunk, edit sober”, ενώ ο ράπερ Τyler the Creator δήλωσε πρόσφατα σε μια συνέντευξή του “Create like a kid, edit like a scientist”. Ο κοινός παρονομαστής ανάμεσα στο αλκοόλ, την παιδική ηλικία και την καλλιτεχνική δημιουργία είναι ένα απενεργοποιημένο ΔΠΛ. Το ερώτημα είναι: πέρα από το αλκοόλ ή άλλες επιβλαβείς ουσίες, πώς μπορούμε άραγε να μειώσουμε τη λειτουργία του ΔΠΛ;
Εδώ έρχεται να μας δώσει την απάντηση το παράδειγμα των βουδιστών μοναχών. Υπάρχουν δεκάδες επιστημονικά ευρήματα (από ερευνητές όπως ο Judson Brewer και ο Richard Davidson) που μας δείχνουν ότι το ΔΠΛ παρουσιάζει αισθητά μειωμένη δραστηριότητα στους βουδιστές μοναχούς που διαλογίζονται. Ο διαλογισμός, δηλαδή η διατήρηση πλήρους και αδιάσπαστης προσοχής σε ένα σημείο συγκέντρωσης, είναι το μέσο διά του οποίου το ΔΠΛ μπορεί να ατονήσει. Ως αποτέλεσμα, όταν η συνείδησή μας έχει γειωθεί στο παρόν, ο μελλοντικός στόχος εξαφανίζεται και το μόνο που μένει είναι το επόμενο βήμα. Κανένας νοήμων μαραθωνοδρόμος δεν λέει στον εαυτό του ότι θα τρέξει 42 ολόκληρα χιλιόμετρα με τη μία. Αλλά 5; Ευκολάκι. Μετά τα 5, έχει φυσικά αντοχές για άλλα 5. Μέχρι που σιγά-σιγά, πεντάρι το πεντάρι, φτάνει “καταλάθος” στα 42. Με αυτήν την τμηματοποίηση, ελαττώνουμε αυτόν τον στόχο-βουνό σε μικρότερους, πιο εύκολους στόχους που υλοποιούνται στο άμεσο μέλλον. Με μια δεύτερη ματιά, ένας μαραθώνιος δεν είναι τα 42 χλμ. του “τότε”, αλλά ένα βήμα του “τώρα”, και μετά άλλο ένα, και άλλο ένα… Αντίστοιχα, είναι πιο εύκολο για έναν συγγραφέα να γράψει μια παράγραφο ή έστω μια πρόταση, από το να προσπαθεί να γράψει ένα “ολόκληρο βιβλίο”. Γενικότερα, όποιος χτίζει μια γέφυρα για να φτάσει στην αντίπερα όχθη, θα πρέπει να είναι τόσο αφοσιωμένος στη διαδικασία του χτισίματος, ώστε να μην καταλάβει πότε κιόλας έφτασε απέναντι.
Ουσιαστικά, το ΔΠΛ ενεργοποιείται όταν είμαστε αφηρημένοι, ενώ απενεργοποιείται όταν είμαστε απολύτως συγκεντρωμένοι σε μια δραστηριότητα (όπως γίνεται με τον διαλογισμό). Αν, ωστόσο, η ίδια η δραστηριότητά μας γίνεται φορτική — επειδή τη χρησιμοποιούμε απλώς ως μέσο για την επίτευξη ενός στόχου — τότε το ΔΠΛ ενεργοποιείται ξανά. Ο Marco Pierre White επέστρεψε τα τρία αστέρια Michelin — όντας ο νεότερος μάγειρας στην ιστορία που είχε επιτύχει τέτοια διάκριση — γιατί δεν μαγείρευε πλέον για τη χαρά της δημιουργίας. Ο Μike Tyson αποτελεί μέχρι σήμερα τον νεότερο πυγμάχο που έχει κερδίσει τη ζώνη του World Boxing Council, ενώ ήταν ο πρώτος πυγμάχος βαρέων βαρών που κατείχε ταυτόχρονα τις ζώνες WBA και ΙBF. Σε μεγαλύτερη ηλικία, και αφότου είχε κάνει χρήση ψυχεδελικών ουσιών (που αποδεδειγμένα μειώνουν τη λειτουργία του ΔΠΛ), αποκαλούσε αυτές τις ζώνες “σκουπίδια”. Τη σεζόν 2015-2016, οι Golden State Warriors σημείωσαν 73 νίκες και 9 ήττες. Στους τελικούς απέναντι στους Cleveland Cavaliers προηγήθηκαν με 3-1. Ο MVP των Warriors, Stephen Curry, ένιωθε την πίεση της νίκης να βαραίνει τους ώμους του. Ωστόσο, σε μια μυθική ανατροπή, οι Cavaliers κέρδισαν με 4-3 και ο Curry βίωσε τη μεγαλύτερη ταπείνωση της καριέρας του. Την επόμενη χρονιά, όταν έβαλε τον εγωισμό του στην άκρη και απλώς έπαιζε για την πλάκα του, κέρδισε το πρωτάθλημα.
Πριν από κάποια χρόνια, όταν είχα διαβάσει την Μπαγκαβάτ Γκίτα, μια φράση, μεταξύ άλλων, με είχε κάνει να απορήσω: “Σοφός είναι μονάχα εκείνος που απομακρύνεται από τους καρπούς των πράξεών του”. Είχα αναρωτηθεί τότε, τι το κακό έχει το να θέτεις στόχους στη ζωή σου; Όλοι μας θαυμάζουμε τους φιλόδοξους ανθρώπους, ενώ ενίοτε τους φθονούμε για την “ανώτερη” ευδαιμονία που έχουν κατακτήσει σε σχέση με εμάς τους κοινούς θνητούς. Η αλήθεια όμως είναι κάπως πιο ειρωνική. Όταν θες κάτι πάρα πολύ, μπορεί να αποτύχεις και μόνο από φόβο για την αποτυχία. Όταν όμως το κάνεις χωρίς να σε νοιάζει πού θα βγει, είναι πιο πιθανό να πετύχεις τον στόχο σου, κρατώντας τελικά ένα τρόπαιο που ενδεχομένως δεν σημαίνει και τίποτα για σένα — σχεδόν σαν συμπαντική φάρσα. Στο θέατρο της ζωής μας, η ευτυχία δεν κρύβεται στα χειροκροτήματα του ακροατηρίου, στα λουλούδια που σου πετούν ή στα επαινετικά λόγια των κριτικών, αλλά στις καθημερινές πρόβες πριν από τη μεγάλη παράσταση.
*Γράφει ο Σταύρος Μουλώτσιος
