Τρεις Γυναίκες: Η απουσία πραγματικής επιλογής

Κείμενα  Ανησυχίας

Γράφει η Μαρία Κασσιανή Πανούτσου

Αντιγόνη Ιωαννίδου

Τρεις γυναίκες

ή
Η απουσία πραγματικής επιλογής

Δεν τρέχω πια
να φτάσω τι
τι να προλάβω

Πάντα ήταν λίγος ο καιρός
κι όπως ήταν μοιραίο
τον σπατάλησα
χωρίς περίσκεψη
ή αιδώ

Κι αν κάτι με παρηγορεί
μια τέτοια ώρα
είναι που ξέρω πια καλά

πως είναι η πρόνοια του Θεού
που παρεμβαίνει

για ν΄αποτρέψει

από εγχειρήματα παράτολμα

κι αυθάδη

κι από την ύβρη,

που θα μας ήταν ευχερές να διαπράττουμε,

εάν ο χρόνος ήταν του χεριού μας

Α.Ι.

Κλιμάκωση από το σώμα στο σύμπαν και από εκεί στο θείο

Η ευαισθησία της Αντιγόνης Ιωαννίδου και η παιδεία της, άρρηκτα δεμένες μεταξύ τους, καθώς και η καταγωγή της από τη Θεσσαλονίκη και τον Πόντο, έχουν εγγράψει στην ύπαρξή της μια βαθιά νοσταλγία για καθαρότητα. Η επανεξέταση όλων των πτυχών της κοινωνίας και της ζωής, όπως έχουν διαμορφωθεί, είναι απαραίτητη για να δικαιωθεί η ίδια η ζωή.

Στην ποιητική συλλογή «Τρεις γυναίκες» έχουμε 49 ποιήματα αφιερωμένα στη γυναίκα. Η ποιήτρια επωμίζεται όλο το βάρος της ανθρωπότητας, με τις ελλείψεις της και με τα αχνά θετικά στοιχεία που διαφαίνονται. Κυριαρχεί το «γιατί» σε όλη τη συλλογή — το «γιατί» όσων έχει υποστεί η γυναικεία φύση, το θηλυκό μέρος του ανθρώπου. Η Εύα είναι η αρχή της ανθρωπότητας. Η Ιφιγένεια γίνεται η αρχή του πολέμου. Η σύγχρονη γυναίκα καλείται να είναι αρχή ζωής, συναισθηματικής συνοχής και κοινωνικής ισορροπίας.

Η θυσία ως θεμέλιο της ύπαρξής τους

Η Ιφιγένεια θυσιάζεται για το «καλό των πολλών».
Η Εύα φορτώνεται την ευθύνη της πτώσης του ανθρώπου, γίνεται το πρώτο εξιλαστήριο θύμα της ιστορίας.
Η σύγχρονη γυναίκα θυσιάζει τον εαυτό της καθημερινά — οικογένεια, εργασία, συναισθηματική φροντίδα — συχνά χωρίς αναγνώριση.

Και οι τρεις υπάρχουν μέσα από αυτό που δίνουν,
όχι μέσα από αυτό που είναι.

Η γυναίκα εμφανίζεται ως το ωραίο πλάσμα που «πρέπει» πάντα να είναι όμορφο και καλό, δεκτικό, να αντέχει τα πάντα, να μη κάνει λάθη, να συγχωρεί, να καταλαβαίνει και να δίνει — να δίνει μέχρι το τέλος. Ως γυναίκα, ερωμένη, αδελφή, μάνα, άνθρωπος.

Η Ιφιγένεια, η Εύα και η σύγχρονη γυναίκα δεν είναι τρεις διαφορετικές μορφές· είναι η ίδια γυναικεία μορφή σε τρεις ιστορικούς χρόνους. Αλλάζει το πλαίσιο, όχι το βάρος. Η πορεία τους αποτυπώνει τη διαχρονική θέση της γυναίκας, από τη μυθική θυσία στη θεολογική ενοχή και στη σύγχρονη κοινωνική εξάντληση — με μια αργή, αλλά υπαρκτή, πορεία προς την αυτοσυνείδηση.

Η Αντιγόνη Ιωαννίδου διαχειρίζεται αυτό το σύνθετο θέμα με τρεις διαφορετικές γυναικείες μορφές, μία από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, μία βιβλική και μία σύγχρονη, ανώνυμη. Η Αντιγόνη Ιωαννίδου, ύστερα από την Ιφιγένεια, την Εύα και τη σύγχρονη γυναίκα, καλείται να ξαναχτίσει τον κόσμο, αφού πρώτα του έχει δώσει ό, τι καλύτερο έχει.

Η συλλογή είναι ένα μείγμα γνώσης και ποιητικής διάθεσης, με λυρισμό και θλίψη· μια ελεγεία για την τύχη της γυναίκας μέσα στους αιώνες. Η Ιωαννίδου μιλά με στοργή για αυτά τα πλάσματα, το θηλυκό γένος του ανθρώπου, που, αν και έχει βιώσει μεγάλες στιγμές χαράς και δημιουργίας, εξακολουθεί να κατέχει θέση θύματος — μια θέση που μέσα στους αιώνες δεν έχει αποβληθεί ολοκληρωτικά.

Στο έργο, ολόκληρος ο κόσμος της κοινωνίας εμφανίζεται και παίζει τον ρόλο του. Η γλώσσα της συλλογής είναι συνειδητά λόγια, με στοιχεία από την ελληνική τραγωδία, τη βιβλική και εκκλησιαστική ρητορική και τον σύγχρονο ελληνικό κόσμο. Η συνειδητή αποστασιοποίηση από τον καθημερινό λόγο εξυπηρετεί το τελετουργικό του θέματος, καθώς η ζωή και ο θάνατος αντιμετωπίζονται και αναφέρονται σε πολλά σημεία της συλλογής.

Το ποίημα είναι υπαρξιακής και θεολογικής φόρτισης, μια εξομολόγηση αρχετυπικής μορφής έκπτωσης — με την Εύα βέβαια να αναγνωρίζεται — που προσδίδει διαχρονικότητα και συμβολικό βάθος. Ο λυρισμός είναι πυκνός, σκληρός, ελεγειακός και υπηρετεί τη συντριβή.

Η ποίηση της Ιωαννίδου δεν αφήνει το συναίσθημα να εκδηλωθεί με ευκολία· υποβόσκει, όπως ακριβώς οι γυναίκες κρύβουν τον ψυχικό τους κόσμο για να μην εκτεθούν ή βρεθούν σε δύσκολη θέση ή και σε επικίνδυνη θέση. Η συλλογή ανήκει σε ώριμη, απαιτητική ποίηση που δεν φοβάται τη βαρύτητα ούτε τη θεολογική σύγκρουση, απευθυνόμενη σε αναγνώστες με αντοχή και παιδεία.

Η Ιφιγένεια δεν αντιστέκεται. Η σιωπή της γίνεται αρετή. Η Εύα κατηγορείται για την ανθρώπινη αδυναμία και τη γνώση. Η σύγχρονη γυναίκα εξακολουθεί να ενοχοποιείται για την επιθυμία, τη φιλοδοξία, τη μητρότητα ή την άρνησή της.
Το θηλυκό σώμα και η θηλυκή επιλογή αντιμετωπίζονται ως πρόβλημα.

Επαναλαμβάνω:
Και οι τρεις υπάρχουν μέσα από αυτό που δίνουν, όχι μέσα από αυτό που είναι.

Η ποιήτρια τονίζει την απουσία πραγματικής επιλογής. Η γυναίκα ως αρχή και ως φορτίο, καθώς και η σιωπή της που μετατρέπεται σε φωνή. Αυτά είναι τα κεντρικά μοτίβα της συλλογής.

Η συλλογή, με τα 49 ποιήματα, θα σας συγκινήσει και θα σας προβληματίσει, μα κυρίως θα σας μαγέψει με το πισωγύρισμα στον χρόνο, το οποίο η ποιήτρια πραγματοποιεί με ιδιαίτερη μαστοριά. Η συλλογή μπορεί να έχει πρωταγωνίστρια τη γυναίκα, όμως η ποιήτρια αναφέρεται σε όλα τα μυστήρια της ζωής: γέννηση και θάνατο, τα δύο άκρα, και ανάμεσά τους όλες τις πολυποίκιλες πραγματικότητες του ανθρώπου κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Η κοινωνία κυριαρχείται από τον άνδρα και είναι φανερή η αδυναμία της γυναίκας να κάνει την πλήρη αλλαγή, μαζί με την κοινωνία και τον άνδρα, όχι μόνο για εκείνη, αλλά για τον άνθρωπο γενικότερα.

Το μήνυμα της Αντιγόνης Ιωαννίδου είναι πολύπλευρο, εύρωστο και τολμηρό, χωρίς να χάνει τον ρομαντισμό και τη λυρικότητα, η οποία, όπως αναφέρω, δεν είναι κατεξοχήν λυρική ποίηση στη συλλογή αυτή, όμως περιέχει αυτό το στοιχείο.

Σπουδαία ποίηση και προσέγγιση της ποίησης. Καθώς τη διάβαζα, την ποίηση της, χωρίς να το καταλάβω άρχισα να ακούω τη φωνή μου. Διάβαζα δυνατά. Είναι μια ποίηση που θέλει να ακουστεί· όμορφη γλώσσα, δυνατή, που αγγίζει βαθιά, χωρίς τίποτα το επιπλέον, το διακοσμητικό, το προκλητικό.

Απότην ποιητική συλλογή της Αντιγόνης Ιωαννίδου

Ξεκινώ με ένα ποίημά της από την ενότητα “Ανώνυμη”

Κάποτε, μες στη νύχτα,
θα έρθει να σε βρει η φωνή μου.
Θα σου πει

μακάριο
πως λογιάζω

αυτόν που πλέκει

με τέχνη και υπομονή
και μ΄εμμονή προπάντων

και μ΄αδιαλλαξία, αν το καλούν οι περιστάσεις,
του χρόνου του το κάτασπρο κουκούλι,
όπου η προνύμφη της ψυχής
για το μεγάλο πέταγμα ετοιμάζεται.

Μακάριος εκείνος
που τις δικές του ευθείες επιβάλλει
στου βίου του τις τρίβους.

Μακάριος όποιος, με όση δύναμη του μένει,
προστατεύει

εκείνο το μικρό πουλί που ταξιδεύει

τρεμάμενο, διωγμένο,
πάνω από τον βαθύ ωκεανό,

με όλους τους καιρούς ενάντιούς του.

Μακάριος
που πρόλαβε να δει, πριν εκδημήσει,
πως δρόμος δεν υπάρχει άλλος κανένας
που να άξιζε τον κόπο.

Κι ετούτο φτάνει

Ιφιγένεια

Πέρα στο βάθος
το στέμμα του απιθώνει ο ορίζοντάς
στην κόμη του Αιγαίου

που τη μια φουρτουνιάζει και θεριεύει
και την άλλη

διπλώνεται στα δυο και ξεψυχά.

Άλλα η ψυχή μου πόθησε
κι αν κάτι με πονάει αυτήν την ώρα
είναι που στέκω

απέναντι στον ήλιο

τόσα χρόνια
και δεν αξιώθηκα ποτέ μου
να πνιγώ
μέσα σε ένα ποτάμι από τριαντάφυλλα.

Ανάμεσα σε μένα και στο επέκεινα
ο μέλας πόντος
να τον διαβώ δεν θέλησα ποτέ μου
χωρίς να ταξιδέψω.

Μ΄ αυτό που μοιάζει σίγουρα με θάνατο
είναι η στείρα αναμονή στον ίδιο τόπο.

Να φτάνουν οι χειμώνες,
να διαβαίνουν οι καιροί,
χωρίς ένα πουλάκι
να σπαθίζει με τα φτερά του
την άπνοια του κόσμου.

Εύα

Άσπρα μαλλιά κι αγκαθερά
γδέρνουν το χαραγμένο πρόσωπό μου
με τα φαράγγια της οδύνης
και με των κεραυνών τις τεθλασμένες.

Ο ήλιος με αποστρέφεται
και το σκοτάδι μ έκλεισε απ έξω,

Να με αφανίσει η λήθη
δεν θα στέρξει

κι ελπίδα να επιστρέψω
στη μακάρια ανυπαρξία
που βρισκόμουν
πριν να με κατοικήσει η θεία πνοή,
δεν μου εξασφάλισε
ο Θεός μου.

Αλίμονο
αναπόδραστα δεμένη

είμαι με το αιώνιο σκότος

και στων καιρών το κύλισμα
ανάπαυση δεν θα βρω

έκπτωτη εγώ,το βδέλυγμα,η κατάρα
το όνειδος του γένους των ανθρώπων,

και των αγγέλων
η αποστροφή.

Ανώνυμη

Ι

Συχνά τις νύχτες
επισκέπτονται τον άνθρωπο
μορφές σιωπηλές
με καλυμμένα πρόσωπα

που εκείνος
όσο κι αν ταραχτεί
αναγνωρίζει

Αυτή η συνάντηση
μπορούσε να΄ ναι
και προγραμματισμένη

Όμως, νωθρή η φύση μας.
Δειλή.
Όλο αναβάλλει.

Το καίριο το φοβάται.
Δεν τη βαστούν τα πόδια της
να μετρηθεί μαζί του.

Φεύγει
γυρνώντας του την πλάτη,

μα και να τ αποφύγει,
δεν γίνεται.

Γιατί το αποδιωγμένο
εφορμά βίαια,
σε ανύποπτες στιγμές

και μας κολλάει στον τοίχο
με την πλάτη.

Μονάχα ευγνωμοσύνη
του χρωστάω.

ΙΙΙ

Μέσα μου σφύζει
ένα λιβάδι ανθισμένο.

Στέκω και μελετώ
τα ψυχανθή
με τη λεπτολογία
βοτανολόγου.

Ο ύπερός τους,
επτασφράγιστος.

Το μυστικό
θα μένει εκεί
καλά κρυμμένο
για τους βροτούς,
εμάς.

Εδώ που ήρθαμε
μια πρόγευση
θα πάρουμε μονάχα
του Αγνώστου,

θα φύγουμε κάποια στιγμή
υποψιασμένοι
άμα η χάρις
μας δοθεί.

Γιατί ήταν πάντα μισερή
η σχέση μας
με τα μεγέθη.

Τριχοειδή
τ’ αγγεία της αντίληψης
δεν τη χωρούν
την άβυσσο.

Όσο και αν κάποτε
επείγεται,
θα πνίγεται
στα κοντινά,

εδώ που αμέτρητες εικόνες
περνούν και σβήνουν
χωρίς ποτέ
ν αντιληφθούμε
την παρουσία τους.

Η Αντιγόνη Ιωαννίδου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη και ζει στα Μελίσσια Αττικής. Η ίδια προσδιορίζεται ως Ποντία, καθώς από τον ιστορικό Πόντο κατάγονται όλοι οι πρόγονοί της. Εργάστηκε για δέκα χρόνια σαν δασκάλα, αρχικά στα Εκπαιδευτήρια Δούκα και έπειτα στη δημόσια εκπαίδευση. Είναι επίσης, απόφοιτος του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης του Παντείου Πανεπιστημίου και έχει σπουδάσει μονωδία στο Ελληνικό Ωδείο. Σήμερα είναι επιχειρηματίας. Παράλληλα, όμως δραστηριοποιείται σε πολλούς χώρους πολιτικού χαρακτήρα. Η γαστρονομία ήταν γι’ αυτήν από παιδί ένα πεδίο στο οποίο έβρισκαν έκφραση οι δημιουργικές της ανησυχίες, ο ψυχισμός και το μεράκι της. Εκτός από βιβλία γαστρονομίας γράφει, και μάλιστα αποτελούν το κύριο όγκο του έργου της, παραμύθια, βιβλία για παιδιά, θεατρικά έργα, λιμπρέτα και ποίηση.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ ΤΡΕΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΕΝΤΥΠΟΝ ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΤΟΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ 2023 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ manifeste.