«Η σιωπή που μεταμορφώνεται σε φωνή»
Ένα βιωματικό κείμενο για την έμφυλη βία και τη θεραπευτική δυνατότητα της επανόρθωσης
Υπάρχουν στιγμές μέσα στη θεραπευτική διαδικασία που νιώθω πως ο χρόνος σταματά. Μια γυναίκα κάθεται απέναντί μου, και το βλέμμα της έχει κάτι από εκείνη τη σιωπή που δεν είναι απλώς απουσία λόγου — είναι μαρτυρία. Πίσω της κρύβεται μια ιστορία βίας, φόβου, εξευτελισμού· μια ιστορία που, παρ’ όλο που ανήκει σε εκείνη, κουβαλά μέσα της την ανισότητα και τη σιωπή μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Ως άνδρας και επαγγελματίας Ψυχικής Υγείας, μαθαίνω καθημερινά να στέκομαι απέναντι σε αυτές τις ιστορίες με βαθύ σεβασμό και επίγνωση. Η θέση μου δεν είναι ουδέτερη. Κουβαλώ κι εγώ την κοινωνική μου ταυτότητα, το προνόμιο και το βάρος του ανδρικού φύλου. Δεν είμαι παρατηρητής· είμαι κομμάτι μιας πραγματικότητας που συχνά διαμορφώνεται μέσα από ανδρικές συμπεριφορές — άλλοτε καταστροφικές, άλλοτε θεραπευτικές. Αυτή η συνειδητοποίηση είναι για μένα το πρώτο βήμα της επανόρθωσης.
Η κακοποίηση δεν αφήνει μόνο σωματικά σημάδια. Αλλοιώνει την εικόνα του εαυτού, παραμορφώνει τη σχέση με τον κόσμο. Η γυναίκα που την υφίσταται συχνά νιώθει πως χάνει την αξία της, πως η φωνή της δεν μετρά. Πολλές φορές, οι λέξεις της είναι γεμάτες ενοχή: «Ίσως να έφταιγα κι εγώ». Άλλες φορές, γεμάτες ντροπή: «Αν το μάθουν, τι θα πουν;». Κι εγώ, από τη θέση μου, προσπαθώ να δημιουργήσω έναν χώρο όπου αυτά τα συναισθήματα μπορούν να ειπωθούν, να ακουστούν, να αποκτήσουν μορφή.
Στη Δραματοθεραπεία, το βίωμα παίρνει σάρκα μέσα από τη δράση. Η γυναίκα μπορεί να σταθεί απέναντι στον φόβο της, να του δώσει μορφή, να τον αντιμετωπίσει. Έχω δει γυναίκες να κοιτούν μια άδεια καρέκλα και να της μιλούν σαν να ήταν ο θύτης τους. Στην αρχή με φωνή που τρέμει, ύστερα με δάκρυα, και στο τέλος με δύναμη. Σε εκείνη τη στιγμή, δεν είναι απλώς μια συμβολική πράξη· είναι η στιγμή που το σώμα αρχίζει να θυμάται πως έχει δύναμη, πως δεν είναι πια εγκλωβισμένο.
Κάθε φορά που παρακολουθώ μια τέτοια διεργασία, αναρωτιέμαι: ποιο είναι το δικό μου κομμάτι σε αυτό; Πώς μπορώ, ως άνδρας, να συμβάλω στο θεραπευτικό κομμάτι χωρίς να αναπαράγω — άθελά μου — τη δυναμική της εξουσίας; Η απάντηση δεν είναι πάντα εύκολη. Όμως, νομίζω, βρίσκεται στην παρουσία: στο να είμαι εκεί, χωρίς να κατέχω τον χώρο, χωρίς να «ξέρω», αλλά με αυθεντική διάθεση να ακούσω, να γίνω μάρτυρας του βιώματος του άλλου.
Η παρουσία ενός άνδρα σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο για γυναίκες που έχουν βιώσει βία μπορεί να είναι επανορθωτική. Όχι επειδή «διορθώνει» κάτι, αλλά γιατί επιτρέπει μια νέα εμπειρία: την εμπειρία ενός άνδρα που δεν ασκεί έλεγχο, δεν υποτιμά, δεν απειλεί. Ενός άνδρα που στέκεται με ενσυναίσθηση, με σεβασμό, με επίγνωση. Πολλές φορές, αυτό από μόνο του γίνεται βαθιά θεραπευτικό — γιατί προσφέρει ένα νέο, ασφαλές πλαίσιο σχέσης. Εκεί όπου ο ανδρικός λόγος δεν πληγώνει, αλλά συνοδεύει.
Στη Δραματοθεραπεία, αυτή η επανόρθωση παίρνει μορφή μέσα από τη δράση και τη συμβολική αναπαράσταση. Μια γυναίκα που κάποτε δεν μπορούσε να εκφραστεί, σήμερα μπορεί να σταθεί στη σκηνή και να πει: «Αυτό είναι το σώμα μου, αυτή είμαι εγώ». Και εγώ, ως θεραπευτής, οφείλω να κρατώ τον χώρο με σεβασμό, χωρίς να σπεύσω να “θεραπεύσω” τον πόνο της, αλλά επιτρέποντάς του να βρει ο ίδιος τον ρυθμό του. Η θεραπεία δεν είναι πράξη εξουσίας· είναι πράξη συνοδοιπορίας.
Η έμφυλη βία δεν είναι μόνο ατομικό φαινόμενο. Είναι κοινωνικό και πολιτισμικό. Αναπαράγεται μέσα σε στερεότυπα, ρόλους, προσδοκίες. Και οι άνδρες έχουμε ευθύνη να αναγνωρίσουμε πώς συμβάλλουμε — συνειδητά ή ασυνείδητα — στη διατήρηση αυτών των δομών. Η θεραπευτική πράξη, επομένως, δεν αφορά μόνο τη γυναίκα που επιβίωσε, αλλά και τον άνδρα που επιλέγει να σταθεί αλλιώς. Να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει δύναμη, τρυφερότητα, όριο.
Έχω μάθει ότι η πραγματική επανόρθωση δεν έρχεται από τη λύπη ή την ενοχή, αλλά από την ενσυνείδητη παρουσία. Από το να είσαι εκεί — παρών, σταθερός, ανθρώπινος. Από το να δίνεις χώρο στη γυναίκα να ξαναχτίσει την εμπιστοσύνη της στον κόσμο, αλλά και στους άνδρες. Να μπορεί να δει πως υπάρχει και μια άλλη εκδοχή της ανδρικής ταυτότητας: αυτή που δεν φοβάται τη συναισθηματική επαφή, που δεν εξουσιάζει, που νοιάζεται.
Κάποιες φορές, μετά από μια συνεδρία, φεύγω γεμάτος σιωπή. Όχι από θλίψη, αλλά από σεβασμό. Γιατί νιώθω πως έγινα μάρτυρας μιας μικρής αναγέννησης· ενός ανθρώπου που ξαναβρίσκει τη φωνή του. Και κάθε φορά που μια γυναίκα μιλά, που σηκώνει το βλέμμα της, που γελά για πρώτη φορά μετά από καιρό, καταλαβαίνω πως αυτή είναι η πραγματική δύναμη: η δύναμη της επανασύνδεσης, της εμπιστοσύνης, της ζωής.
Η θεραπεία της έμφυλης βίας δεν είναι μόνο υπόθεση των γυναικών. Είναι υπόθεση όλων μας. Γιατί η βία δεν είναι ζήτημα φύλου — είναι ζήτημα ανθρωπιάς. Κι αν υπάρχει κάτι που μπορούμε να προσφέρουμε, είναι αυτή η νέα εμπειρία συνύπαρξης: ένας άνδρας και μια γυναίκα που συνδιαλέγονται με σεβασμό, χωρίς φόβο, χωρίς ρόλους εξουσίας. Μια συνάντηση που θεραπεύει, όχι επειδή διαγράφει το παρελθόν, αλλά γιατί ανοίγει χώρο για ένα διαφορετικό μέλλον.
Και κάθε φορά που μια γυναίκα φεύγει από το γραφείο μου λίγο πιο ελεύθερη, λίγο πιο συνδεδεμένη με τον εαυτό της, νιώθω πως κι εγώ, ως άνδρας, θεραπεύομαι μαζί της. Γιατί κάθε φορά που ένας άνδρας μαθαίνει να ακούει χωρίς να επιβάλλεται, να βλέπει χωρίς να κατέχει, να στηρίζει χωρίς να σώζει — τότε κάτι μέσα του αλλάζει. Και αυτό, ίσως, είναι η πιο ουσιαστική μορφή επανόρθωσης που μπορούμε να προσφέρουμε.
*Γράφει ο Νίκος Τσιλιβαράκος
Κοινωνικός Λειτουργός, Ειδικευόμενος Δραματοθεραπευτής – Ψυχοθεραπευτής, Σύμβουλος Επικοινωνίας και Επαγγελματικού Προσανατολισμού, Συγγραφέας, Μέλος του Συνδέσμου Κοινωνικών Λειτουργών Ελλάδας, Μέλος της Πανελλήνιας Επαγγελματικής Ένωσης Δραματοθεραπευτών – Παιγνιοθεραπευτών.
