Ευγένιος Ιονέσκο: Μια γραφή εκτός αρμονίας

Για να ανακαλύψω το βασικό πρόβλημα, κοινό για όλο το ανθρώπινο είδος, πρέπει πρώτα ν’ αναρωτηθώ για το δικό μου βασικό πρόβλημα, για το ποιος είναι ο μεγαλύτερος δικός μου αξερίζωτος φόβος, λέει χαρακτηριστικά ο Ευγένιος Ιονέσκο σε άρθρο του, το οποίο είχε προκαλέσει αντιδράσεις θαυμασμού.

Ο Ιονέσκο γεννήθηκε στις 26 Νοεμβρίου του 1912, στη Σλάτινα της Ρουμανίας. Η μητέρα του ήταν Γαλλίδα και έτσι η οικογένειά του, αμέσως μετά τη γέννησή του, έφυγε για να ζήσει στο Παρίσι. Τα γαλλικά ήταν η πρώτη γλώσσα που άρθρωσε και μίλησε ο συγγραφέας – τα ρουμάνικα τα έμαθε αργότερα. Για τις πρώτες του αναμνήσεις είχε πει:

Σαν ήμουνα παιδί, έμενα κοντά στη παλτεία ντε Βωριγκάρτ. Θυμάμαι – πάει τόσος καιρός – τον καταφωτισμένο δρόμο τα φθινοπωριάτικα και χειμωνιάτικα δειλινά […] όταν ξαναζωντανεύω στη μνήμη μου το δρόμο αυτό, όταν συλλογίζομαι πως οι περισσότεροι απ’ αυτούς τους ανθρώπους σήμερα είναι νεκροί, όλα μοιάζουν σαν ένας ίσκιος, φευγαλέα.. Και με κυριεύει ο ίλλιγος του άγχους…

Κατά την διάρκεια των μαθητικών του χρόνων, στο Ecole Communale του Παρισιού, ο Ιονέσκο έπαθε αναιμία, και οι γονείς του αναγκάστηκαν να τον στείλουν στην εξοχή, στο χωριό Λα Σαπέλ-Αντιναίζ. Στη μνήμη του, όταν επέστρεψε στο χωριό μετά από χρόνια, ανακάλεσε την επιθυμία του να γίνει άγιος, κάτι που άφησε πίσω του όταν διάβασε θρησκευτικά βιβλία που έγραφαν χαρακτηριστικά, ότι είναι αμαρτία να επιζητάς τη δόξα. Ίσως η επιθυμία του να αγγίξει την κορυφή ή η έμφυτη τάση του προς την θεατρική γραφή να τον απώθησε από το να πάρει τον δρόμο της θρησκείας και της πίστης. Αργότερα διάβασε τους βίους των Τουρόνν και Κοντέ και αποφάσισε να γίνει τρανός πολεμιστής. Έτσι έγραψε και το πρώτο του έργο, ένα πατριωτικό δράμα.

Στα επόμενα χρόνια η οικογένειά του επέστρεψε στη Ρουμανία – ήταν και η περίοδος που ο Ιονέσκο περιπλανήθηκε σε δρόμους πιο ωμούς και σκοτεινούς. Τελείωσε το σχολείο και γράφτηκε στη σχολή Γαλλικών, στο Πανεπιστήμιο του Βουκουρεστίου. Εκεί έγραψε και τα πρώτα του ποιήματα, ελεγείες, εμπνευσμένες από τον Μαίτερλινκ και τον Ζαμμ, καθώς και λογοτεχνικές κριτικές. Με το πέρας των σπουδών του, έγινε καθηγητής Γαλλικών σ’ ένα λύκειο στο Βουκουρέστι.

Το 1936 παντρεύεται την Ροντίκα Μπουριλεάνο, η οποία είχε, όπως χαρακτηρίστηκε από πολλούς, εξωτική ομορφιά, σαν να προερχόταν από κάποια Ασιατική χώρα και ιδιαίτερα την Κίνα. Το 1938 ταξιδεύει στη Γαλλία για να εκπονήσει τη διδακτορική του διατριβή με θέμα «Η αμαρτία και ο θάνατος στη Γαλλική ποίηση, από τον Μπωντλαίρ μέχρι σήμερα», ωστόσο λέγεται ότι δεν έγραψε ούτε μία γραμμή από αυτό το έργο.

Το ξέσπασμα του πολέμου τον βρίσκει στη Μασσαλία. Λίγο αργότερα επιστρέφει στο Παρίσι, όπου εργάστηκε στο τμήμα παραγωγής ενός εκδοτικού οίκου και το 1940 γεννιέται η κόρη του Μαρί – Φράνς. Ωστόσο τίποτα δεν μαρτυρούσε την βαθιά θεατρική του πένα. Μάλιστα ο ίδιος φαίνεται να αντιπαθούσε το θέατρο, καθώς η υποκριτική τέχνη τού προξενούσε αμηχανία. Κάποια στιγμή είχε πει, ότι η υλική παρουσία των ηθοποιών πάνω στη σκηνή κατέστρεφε τον «μυθιστορηματικό» χαρακτήρα, καθώς το θέατρο και η λογοτεχνία, κατά τον Ιονέσκο, ήταν δύο κόσμοι ανίκανοι να ενωθούν ή να συγχωνευτούν.

Ωστόσο το άστρο του για το θέατρο δεν άργησε να φανεί, καθώς σχεδόν άθελα του γράφει το πρώτο του θεατρικό έργο, μέσα από την επιθυμία του να μάθει Αγγλικά. Η «Αγγλική δίχως κόπο» της μεθόδου Ασσιμίλ, πρέπει να έδωσαν την ώθηση για να γράψει την «Φαλακρή Τραγουδίστρια». Παρόλο που ο ίδιος όταν στοχαζόταν ή περιτριγυριζόταν στις σελίδες του έργου του τον έπιανε ναυτία, διότι αυτό το αντι-έργο, παρωδία, της αγγλικής κοινωνίας, κατακλυζόταν από την ασυνεννοησία, αποδείχτηκε ένα έργο ορόσημο του Θεάτρου του Παραλόγου.

Ο Ιονέσκο διάβασε το έργο σε μια παρέα φίλων. Ανάμεσά τους βρισκόταν και η Μονίκ Σαίντ, η οποία εργαζόταν σε μια ομάδα πρωτοποριακών ηθοποιών με σκηνοθέτη τον Νίκολας Μπατάιγ. Ο σκηνοθέτης προσπάθησε με πολλούς τρόπους να το διαβάσει και κατέληξε ότι έπρεπε να παιχτεί με απόλυτη σοβαρότητα. Συγκεκριμένα πρότεινε  στον σκηνογράφο Ζακ Νοέλ να σχεδιάσει ένα σαλόνι σαν εκείνο της Έντα Γκάμπλερ του Ίψεν. Ο θίασος, για να προσεγγίσει το έργο, κινήθηκε στα μονοπάτια της βρετανικής ιδιοσυγκρασίας, η οποία χαρακτηρίζεται από ευπρέπεια και ψυχραιμία.

Το μυστήριο για τον τίτλο του έργου, μιας και δεν είχε βρεθεί εξαρχής, λύθηκε στις πρόβες. Ο Ανρύ – Ζακ Ουέτ, ο οποίος έπαιζε τον πυροσβέστη, στον καταιγιστικό του μονόλογο «Το Συνάχι» αντί, για institutrice blonde (ξανθιά δασκάλα), είπε cantatrice chauve (φαλακρή τραγουδίστρια), ένα λάθος που ήταν το πιο σωστό στην ιστορία του σύγχρονου θεάτρου.

Η πρώτη παράσταση ανέβηκε στις 11 Μαΐου του 1950, στο Théâtre des Noctambules, με σχετικά ψυχρή υποδοχή από το κοινό. Μάλιστα πολλές φορές το θέατρο είχε λιγότερους από τρεις θεατές, όπου σε αυτή την περίπτωση ακολουθούσαν την τακτική να επιστρέφονται τα εισιτήρια και οι ηθοποιοί να γυρίζουν στα σπίτια τους. Μόνο ο κριτικός Ζακ Λεμαρσάν και ο θεατρικός συγγραφέας Αρμάν Σαλακρού είδαν το διαμάντι που κρυβόταν μέσα στις σελίδες του έργου και έγραψαν επαινετικά λόγια γι’ αυτό.

Ακολούθησε η παράσταση του Μαθήματος στο Théâtre de Poche. Όσοι είχαν παρακολουθήσει την Φαλακρή Τραγουδίστρια και είχαν δει -ή μάλλον όχι- ότι καμιά τραγουδίστρια, και ιδίως φαλακρή, δεν εμφανιζόταν στο έργο, περίμεναν ότι κάτι αντίστοιχο θα συνέβαινε και στο Μάθημα. Προς μεγάλη τους έκπληξη, διαπίστωσαν ότι πράγματι λάμβανε χώρα πάνω στη σκηνή ένα -ιδιαίτερο- μάθημα, ανάμεσα σε έναν ηλικιωμένο δάσκαλο και σε μια νεαρή μαθήτρια, πάντα με ιδιαίτερους – παράλογους τόνους. Ο δάσκαλος παρουσιάζεται αυταρχικός, ενώ η μαθήτρια, αν και πρόθυμη, αδυνατούσε να κατανοήσει τις διδαχές του δασκάλου. Ο Ζακ Λεμαρσάν είχε σημειώσει ότι ήταν σχεδόν πιστή αναπαράσταση ενός μαθήματος δοσμένου από τον Στρατηγό Φος στη σχολή πολέμου». Ακολουθούν Οι Καρέκλες, το τρίτο κατά σειρά έργο του, το οποίο εδραιώνει τον Ιονέσκο, ως τη σημαντικότερη μορφή του Θεάτρου του Παραλόγου, έναν τίτλο που ο ίδιος δεν δέχτηκε ποτέ.

Ωστόσο πορεία του Ιονέσκο αλλάζει με την έλευση του ήρωα Μπερανζέ στα έργα, Δολοφόνος χωρίς αμοιβή (1958), Ρινόκερος (1959), Ο Βασιλιά Πεθαίνει (1962), Ένας άνθρωπος υπό κρίση (1966). Ιδιαίτερα στον Ρινόκερο, παρατηρούμε έντονη πολιτική αναφορά και κυρίως – κάτι που πραγματικά μας εκπλήσσει- κατανοητούς διαλόγους. Στο έργο του Ο Ρινόκερος, η μαζική μετατροπή μιας κοινωνίας σε ένα μη ανθρώπινο πλάσμα φέρει αρκετούς παραλληλισμούς με την ναζιστική Γερμανία, γεγονός που δεν πρέπει να μας κάνει εντύπωση, αν λάβουμε υπόψη ότι ο Ιονέσκο είχε ζήσει από κοντά τα τεκταινόμενα του Μεγάλου Πολέμου. Παρόλο που είχε κατηγορηθεί ότι η γραφή του έτεινε προς αυτή που ο ίδιος κατέκρινε, ο Ρινόκερος αποτελεί έργο σταθμό της σύγχρονης δραματουργίας.

Ο Μπερανζέ δεν αποτελεί έναν συνεχιζόμενο ήρωα, αλλά ένα αρχέτυπο της κοινωνίας. Είναι ατελής και φέρει στοιχεία απλού καθημερινού ανθρώπου, ο οποίος έρχεται σε επαφή με υπαρξιακά ζητήματα, όπως είναι ο παραλογισμός και ο θάνατος. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι το Alter Ego του συγγραφέα, μια δραματουργική μορφή, χωρίς απαραίτητα ρεαλιστικές βάσεις και προβληματισμούς.

Ο Ιονέσκο, παρά την παράλογη γραφή του, δεν πίστευε ότι βρίσκεται έξω από την παράδοση. Τουναντίον επέμενε, ότι η πρωτοπορία δεν είναι τίποτα άλλο από μια επανάληψη καταπιεσμένων στοιχείων της παράδοσης. Μάλιστα θεωρούσε τον εαυτό του συνέχεια του Αισχύλου και του Σαίξπηρ, επειδή αυτοί οι συγγραφείς ενδιαφέρονταν «για την ανθρώπινη ύπαρξη με όλη τη βιαιότητα του παραλογισμού της».

Ο Ευγένιος Ιονέσκο άφησε την τελευταία του πνοή στις 29 Νοεμβρίου του 1994 στο Παρίσι, στη χώρα όπου δημιούργησε και μεγάλωσε. Μέσα από τις σελίδες του παραλόγου, της τρέλας, των εξωφρενικών και παράδοξων διαλόγων, ο Ιονέσκο σφράγισε μια εποχή και ένα ολοκαίνουργιο είδος θεάτρου, διαφορετικού από κάθε προηγούμενο, το οποίο, μέσα από ακατάληπτους διαλόγους και ασυλλόγιστες πράξεις, μας κλείνει πονηρά το μάτι, δείχνοντάς μας πόσο άλογη είναι τελικά η ζωή μας.

*Πηγή: Μάρτιν Έσσλιν, Το Θέατρο του Παραλόγου.

*Γράφει η Δανάη Καλογερή.